Bovenlichten en snijramen in Nederland

Wat zijn bovenlichten?

Home
Over mijzelf
Bovenlicht van de maand
Wat zijn bovenlichten?
Wat is nieuw?
Bovenlichten in de diverse stijlperioden
Naar bijzondere items
Oorsprong van de Symbolen
Geschiedenis glas, gevels en bouwkunst
Oude prenten, gravures en foto's
Middeleeuwse metseltekens
Tympanen
Schamels
Romeinse jaartallen
Oorsprong Byzantijnse kandelaars
Vertikale portaalgroeven
Renovatie en restauratie
Buitenlandse voorbeelden van bovenlichten
Web links
Gastenboek en contact
Zoeken op deze site
Wat is triest

 

HOME

NEXT

Een bovenlicht is het raam boven de (voor)deur, dat er voor zorgt dat er licht in de gang valt. Pas in de loop van de 17e eeuw kwamen de eerste huizen met een gang. Voor die tijd viel je meteen met de deur in huis, in de woonkamer wel te verstaan.
 
De huizen in de 17e eeuw hadden ramen die veelal bestonden uit glas-in-lood-ramen, bestaande uit kleine ruitjes, aangezien men nog niet in staat was om groter vlakglas te maken. In de loop van de 17e eeuw kwamen de eerste houten sponningen in gebruik. Dat was goedkoper dan lood. Maar de ruitjes bleven nog steeds vrij klein. 

dsc05104geertruidenberg-klein.jpg
Geertruidenberg: gerestaureerd pand in Renaissancestijl

Luiken
 
In Geertruidenberg staat een gerenoveerd pandje, dat laat zien hoe zo'n renaissancehuis met glas-in-lood-raampjes eruit zag. Voor de ramen had je luiken die naar boven en onder konden wegklappen. De onderste kon je dan in horizontale stand gebruiken om eventuele koopwaar uit te stallen. De bovenste konden beschutting tegen regen of zon bieden.
 
Ook Alkmaar (foto onder) heeft nog zo'n pandje met luiken en ook nog een luifel. Het is een van de oudste huizen van Alkmaar. Vermoedelijk gebouwd rond 1540 als uitbreiding van het provenhuis van Paling en Foreest. Het werd toen al geheel uit baksteen opgetrokken. De houten onderpui herinnert nog wel aan de houtbouwtraditie. Het is in de 19e eeuw al heel grondig gerestaureerd.

100_0015alkmaar-kl.jpg
Alkmaar: huis met de luifel

Snijramen
Aangezien een bovenlicht een centrale plaats heeft boven de voordeur, konden de mensen door een ornament te plaatsen binnen het bovenlicht, laten zien dat ze welgesteld waren. De eerste Bovenlichten kwamen dan ook voor in huizen van de gegoede burgerij. Ze werden gemaakt in de mode van de tijd. Er werd gewerkt met sponningen met daartussenin kleine stukjes glas. De roeden werden uit hout gesneden. Op basis hiervan worden het ook wel snijramen genoemd. Doordat de mode van de tijd steeds veranderde, kwamen er ook steeds weer andere typen snijramen.
 
Steeds minder complex
Meestal gaat een ontwikkeling van heel simpel naar steeds ingewikkelder. Bij de snijramen zien we eigenlijk het omgekeerde. De oudste snijramen zien er heel complex uit, terwijl de latere juist heel sterk vereenvoudigd  zijn.
 
Wanneer is een bovenlicht een snijraam?
Eigenlijk kun je de term snijraam alleen gebruiken als het houtsnijwerk of smeedwerk het glas in delen verdeeld en voor de verbindende structuur tussen de glasdelen zorgt.
Als je een ornament hebt met daarachter een complete glasruit, waar het ornament voor gezet is, zoals bij de gietijzeren levensbomen, kun je maar beter gewoon de term bovenlicht met ornament gebruiken.
 

Datering van bovenlichten
De ouderdom van een bovenlicht correspondeert maar in zeldzame gevallen met de ouderdom van het pand.
De houten snijramen zijn aan vermolming onderhevig en wanneer het tijd werd om het bovenlicht te vervangen werd gekozen voor een nieuw bovenlicht in de dan gangbare stijl. Je loopt er hoe dan ook tegen aan dat het soms erg moeilijk is om een idee te hebben van de datering.
Kenners van stijlperioden zouden mij daar mee kunnen helpen.

dsc03439keizersgracht-klein.jpg
Keizersgracht Amsterdam: 2e helft 19e eeuw

Op bovenstaande foto van een huis aan de Keizersgracht te Amsterdam, zien we voorbeeld van een snijraam dat moeilijk te dateren is. Het bezit een deur en een omlijsting in rococo-stijl (ca. 1750) maar het snijraam zelf stamt (vermoedelijk) op zijn vroegst uit het midden van de 19e eeuw. Alle bijzondere stijlkenmerken zijn namelijk verdwenen en dan zitten we toch al ergens rond 1850.  

scherven-symballon.jpg
2 scherven vormden een sumballon

Symbolen 
 
Als we kijken naar de vormenrijkdom in ornamenten, dan valt op dat er in de voorbije eeuwen maar een beperkt aantal vormen werd toegepast. Als zo'n vorm ook nog een bepaalde betekenis had, die bij anderen bekend was, kun je spreken van een symbool.
 
Symbool is afgeleid van het Griekse ‘sumbolon’ en ‘sumballo’, met de betekenis van ‘herkenningsteken’ en ‘bijeen leggen’. Het ‘symbool’ was een in twee scherven gebroken voorwerp, waarvan twee personen ieder een stuk bewaarden; Om je identiteit te bewijzen kon je met je eigen scherf naar de ander/instantie gaan om te bewijzen dat jouw scherf precies past bij de in bewaring gegeven scherf.
Een symbool heeft meestal betrekking op een andere (abstractere) werkelijkheid. Het is eenvoudig van vorm en om wille van de herkenbaarheid is de vorm nog al conservatief.
Onder de knop Oorsprong van de symbolen worden de symbolen behandeld die in de bovenlichten (en meer algemeen aan gevels) voorkomen.
 

 

HOME

NEXT